Αντιπολεμικό συλλαλητήριο ενάντια στην επίθεση ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν, 1 Μάρτη 2026
Ο Ιμπεριαλισμός είναι στάδιο του Καπιταλισμού έγραφε ο Λένιν.
Ο Πάνος Γκαργκάνας υπογραμμίζει τη σημασία της λενινιστικής παράδοσης για να αντιμετωπίσουμε την κατρακύλα προς τον πόλεμο.
Στο τέλος Φλεβάρη συμπληρώθηκαν τέσσερα χρόνια από την κλιμάκωση του πολέμου στην Ουκρανία με την εισβολή του Πούτιν. Μέσα σε αυτά τα τέσσερα χρόνια, η ένταση των ανταγωνισμών ανάμεσα στις μεγαλύτερες δυνάμεις του πλανήτη έχει πάρει εκρηκτικές διαστάσεις. Η γενοκτονική επίθεση του Ισραήλ στη Γάζα έχει τινάξει όλη τη Μέση Ανατολή στον αέρα. Τα αεροπλανοφόρα του Τραμπ πολιορκούν το Ιράν, ενώ η χρονιά ξεκίνησε με επίθεση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα και συνεχίστηκε με απειλές για επέμβαση στη Γροιλανδία. Η πρωτοβουλία Τραμπ για το λεγόμενο Συμβούλιο Ειρήνης που θα εποπτεύει στη Γάζα υπονομεύει τον ΟΗΕ και διχάζει το ΝΑΤΟ. Οι ανταγωνισμοί απλώνονται από τον Ειρηνικό ως τον Ατλαντικό ωκεανό.
Γιατί επικρατεί αυτή η αναταραχή, ενώ όλες οι κυβερνήσεις μιλούν για ειρήνη και οι πιο πολλές ορκίζονται στο Διεθνές Δίκαιο; Αρκεί σαν εξήγηση η «τρέλα» του Τραμπ που δήλωνε ότι θα τελειώσει τον πόλεμο στην Ουκρανία σε 24 ώρες και διεκδικούσε το Νόμπελ Ειρήνης; «Σέρνει» ο Νετανιάχου τις ΗΠΑ σε συγκρούσεις που θα ήθελαν να αποφύγουν; Και τι ρόλο παίζει ο Μητσοτάκης που μιλάει για «ήρεμα νερά» στο Αιγαίο αλλά καμαρώνει ότι ξεπερνάει σε εξοπλισμούς τα περισσότερα μέλη του ΝΑΤΟ;
Για να φτάσουμε σε καθαρή εικόνα για τις σημερινές εξελίξεις, είναι απαραίτητο να ανατρέξουμε στη μαρξιστική θεωρία για τον ιμπεριαλισμό όπως διαμορφώθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα και στις αλλαγές που μεσολάβησαν από τότε μέχρι σήμερα. Μετά από δυο Παγκόσμιους Πόλεμους περάσαμε στην εποχή του Ψυχρού Πολέμου που κράτησε δεκαετίες και έδωσε τη θέση της στην αμερικανική «Νέα Τάξη Πραγμάτων», η οποία διεκδικούσε τη μονιμότητα του «τέλους της Ιστορίας». Τώρα πια είναι ολοφάνερο ότι η αμερικανική ηγεμονία βρίσκεται σε κρίση και η επιστροφή στον Λένιν είναι επίκαιρη.
Ιμπεριαλισμός και καπιταλισμός
Ο Λένιν και οι Μπολσεβίκοι χρειάστηκε να αντιμετωπίσουν τις αλλαγές στον καπιταλισμό της εποχής τους. Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα είχαν διαμορφωθεί οι σύγχρονες αυτοκρατορίες με τη Βρετανική και τη Γαλλική να έχουν μοιράσει Αφρική και Ασία αποικιακά ενώ η Γερμανία και η Ιαπωνία διεκδικούσαν το δικό τους μερίδιο. Το 1902 ο βρετανός οικονομολόγος Τζον Χόμπσον παρουσίασε το βιβλίο του με τίτλο Imperialism: A Study (Ιμπεριαλισμός: μια μελέτη) στο οποίο μιλούσε για την εμφάνιση των σύγχρονων αυτοκρατοριών.1
Ο Λένιν και δίπλα του ο Μπουχάριν έκαναν μια διπλή παρέμβαση σε εκείνη τη συγκυρία. Αξιοποίησαν την ανάλυση του Μαρξ για την τάση του καπιταλισμού προς τη συγκέντρωση και συγκεντροποίηση του κεφάλαιου για να εξηγήσουν την εμφάνιση των αυτοκρατοριών και τον άγριο ανταγωνισμό μεταξύ τους. Και ανέδειξαν την εργατική τάξη σαν το υποκείμενο που μπορεί να σώσει την ανθρωπότητα από τη βαρβαρότητα του πολεμικού ιμπεριαλιστικού ανταγωνισμού.2
Το πρώτο σκέλος της ανάλυσης, δηλαδή η σύνδεση της συσσώρευσης του κεφάλαιου με τον σύγχρονο ιμπεριαλισμό ήταν απαραίτητο απέναντι στις απόψεις που έβλεπαν τη Βρετανική, τη Γαλλική, τη Γερμανική, την Ιαπωνική ή την Ρώσικη αυτοκρατορία σαν «αναχρονιστικά φαινόμενα», σαν κατρακύλα του καπιταλισμού σε φεουδαρχικά πρότυπα. Η διαμόρφωση μεγάλων επιχειρήσεων που έφταναν να μονοπωλούν την εσωτερική αγορά και να επεκτείνονται σε διεθνή κλίμακα, σε διαπλοκή με το κράτος από το οποίο ξεκινούσαν, δεν δημιουργούσε σύγχρονα «φέουδα», αντίθετα απογείωνε την καπιταλιστική συσσώρευση σε παγκόσμια κλίμακα και μαζί της ανέβαζε τους εθνικούς ανταγωνισμούς σε νέα επίπεδα. Η «τυφλή ανταγωνιστική συσσώρευση» κεφάλαιου που ήταν το σήμα κατατεθέν του καπιταλισμού έπαιρνε διεθνείς διαστάσεις.
Παράλληλα, η ανάλυση του Λένιν υπογράμμιζε το γεγονός ότι αυτή η καπιταλιστική ανάπτυξη σε νέα κλίμακα δεν ήταν ισσομερής. Οι απόψεις ότι οι πιο αναπτυγμένες καπιταλιστικά χώρες έδειχναν το μέλλον για τις υπόλοιπες, ώστε όλες μαζί να συγκροτούν έναν πιο πλούσιο κόσμο, ήταν ριζικά λαθεμένες. Η επέκταση των αγορών και το διεθνές εμπόριο δεν αποτελούσαν παράγοντα αποτροπής των πολέμων. Ο οικονομικός ανταγωνισμός ανάμεσα σε επιχειρήσεις στην εσωτερική αγορά μετατρεπόταν σε γεωπολιτικό ανταγωνισμό, με τις αναδυόμενες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις να αμφισβητούν την ηγεμονία των αρχικά πιο αναπτυγμένων, χρησιμοποιώντας και την οικονομική και τη στρατιωτική δύναμή τους.
Αυτή η ανάλυση επιβεβαιώθηκε από το ξέσπασμα του Πρώτου Παγκόσμιου Πόλεμου, με τη Γερμανία να αμφισβητεί την Αγγλογαλλική πρωτοκαθεδρία στην ιμπεριαλιστική ιεραρχία. Αλλά οι εξελίξεις επιβεβαίωσαν και το δεύτερο σκέλος της Λενινιστικής θεωρίας με τις εργατικές επαναστάσεις στη Ρωσία και στη Γερμανία. Το τέλος του πολέμου δεν ήρθε ούτε με τη νίκη της μιας ή της άλλης δύναμης στα πεδία των μαχών, ούτε μέσα από την επικράτηση της «φωνής της λογικής» με τη βοήθεια της διπλωματίας. Οι εξεγερμένοι φαντάροι της Πετρούπολης και οι ναύτες στο Κίελο έστρεψαν τα όπλα ενάντια στον Τσάρο και στον Κάιζερ αντί να συνεχίσουν να πολεμούν σε έναν ιμπεριαλιστικό πόλεμο.
Ο ιμπεριαλισμός της Υπερδύναμης
Αυτά τα βασικά χαρακτηριστικά της Λενινιστικής παράδοσης υποτιμήθηκαν στη συνέχεια. Η επικράτηση του σταλινισμού στην ΕΣΣΔ αρχικά και στα κομμουνιστικά κόμματα των άλλων χωρών αργότερα, σήμανε ότι τα κινήματα της Αντίστασης που αναπτύχθηκαν μέσα στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο χάθηκαν μέσα σε «Βάρκιζες». Στα χρόνια του «Ψυχρού Πολέμου» που ακολούθησαν, ο αναθεωρητισμός της ανάλυσης του Λένιν πήρε μεγαλύτερες διαστάσεις. Πλέον ο κόσμος εμφανιζόταν να έχει βάλει σε δεύτερη μοίρα τις ενδοϊμπεριαλιστικές συγκρούσεις και ο αντιμπεριαλισμός να ταυτίζεται με τη στήριξη του Ανατολικού Μπλοκ ή να περιορίζεται στον «Τρίτο Κόσμο».
Αυτή, όμως, δεν ήταν η πραγματική εικόνα ούτε για το Δυτικό στρατόπεδο ούτε για την ΕΣΣΔ.
Ο Μάης του '68 και το αντιπολεμικό κίνημα ενάντια στον αμερικάνικο πόλεμο στο Βιετνάμ ήρθαν να σπάσουν εκείνα τα στερεότυπα. Στην Ιταλία, οι αγώνες του «καυτού φθινόπωρου» ξεδιπλώνονταν με συνθήματα απεργών που φώναζαν «Ανιέλι την Ινδοκίνα την έχεις στο εργοστάσιο». Στις ΗΠΑ, το αντιπολεμικό κίνημα διεκδικούσε «Νίκη στους Βιετκόνγκ».3 Η εργατική τάξη στα ιμπεριαλιστικά κέντρα ξεπρόβαλλε ξανά σαν η επαναστατική δύναμη, στο βάθρο που την είχε τοποθετήσει ο Μαρξ και ο Λένιν.
Στο Ανατολικό στρατόπεδο, η εισβολή της Ρωσίας στο Αφγανιστάν το 1979 και η δεκαετής κατοχή που ακολούθησε μέχρι την απόσυρση των ρωσικών στρατευμάτων το 1989, ανέδειξε τον κρατικοκαπιταλιστικό χαρακτήρα του καθεστώτος και έπαιξε ρόλο στην κατάρρευση που ακολούθησε λίγο αργότερα.4
Οι ενδοϊμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί δεν είχαν εξαφανιστεί ούτε μέσα στο Δυτικό μπλοκ. Η υποχώρηση της αμερικανικής ηγεμονίας είχε ξεκινήσει ήδη από τότε καθώς οι ρυθμοί ανάπτυξης, παραδείγματος χάρη της Γερμανίας και της Ιαπωνίας, ξεπερνούσαν αυτούς των ΗΠΑ. Το 1960 το μερίδιο των ΗΠΑ στο παγκόσμιο ΑΕΠ ήταν 39%. Το 1989 είχε πέσει στο 27%. Η εικόνα της «μοναδικής υπερδύναμης», όπως προβλήθηκε μετά την κατάρρευση του λεγόμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού», ήταν ήδη υπερτιμημένη. Τα χρόνια της «παγκοσμιοποίησης» που ακολούθησαν ανέδειξαν ακόμη περισσότερο τον «πολυπολικό» κόσμο του σύγχρονου ιμπεριαλισμού.
Επιφανειακά, στις αρχές του 21ου αιώνα ο κόσμος έμοιαζε να ακολουθεί το μοντέλο της «παγκοσμιοποίησης» με τη συμμετοχή όλων των ισχυρών κρατών στην απελευθέρωση των αγορών και με τους πολέμους να περιορίζονται σε επεμβάσεις κατά των λεγόμενων «rogue states» («κράτη-παρίες»). Το αμερικανικό στρατιωτικό δόγμα υπηρετούσε τη δυναμική της «παγκοσμιοποίησης» με τη θεωρία της καλοπροαίρετης υπερδύναμης που επόπτευε την «ειρηνική» πορεία της χτυπώντας μόνο «κράτη-παρίες». Κίνα, Ρωσία, ΕΕ και ΗΠΑ μπορούσαν να συνυπάρχουν σε αυτό το πλαίσιο.
Η Ρωσία και οι πρώην χώρες του Συμφώνου της Βαρσοβίας άνοιγαν τις πύλες τους στις δυτικές πολυεθνικές, όπως είχε ήδη ξεκινήσει να κάνει η Κίνα, και οι ΗΠΑ και η ΕΕ εξασφάλιζαν τη συμμετοχή της Ρωσίας στους διεθνείς «θεσμούς συνεργασίας» που ανοίγονταν μπροστά, όπως οι G7 που θα γίνονταν G8, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου κλπ.
Στην πράξη, εκείνα τα σενάρια ποτέ δεν ήταν ειδυλλιακά, ωστόσο η συνεργασία προχώρησε. Το 1997 ο Κλίντον προσκάλεσε τη Ρωσία στους G7 που έγιναν G8 μέχρι το 2014. Το 2001 στη Γένοβα το νέο αντικαπιταλιστικό κίνημα πολιορκούσε και τον Πούτιν παρέα με τον Μπερλουσκόνι. Αργότερα, ο πρώην Καγκελάριος της Γερμανίας Γκέρχαρντ Σρέντερ μπήκε στα αφεντικά της Γκαζπρόμ, η ιταλική ΕΝΙ προχώρησε σε συνεργασία με τη Ροσνέφτ, οι συνεργασίες απλώνονταν ακόμα και στον καίριο ενεργειακό τομέα.
Η γαλλική Ρενό ξεκίνησε το 1998 μια συνεργασία με την παλιά Μόσκοβιτς και έφτασε να έχει στη Μόσχα ένα από τα μεγαλύτερα εργοστάσια αυτοκινήτων. Και βέβαια Ρώσοι «ολιγάρχες» απόκτησαν τη δυνατότητα να τοποθετούν τα κέρδη τους στο Σίτι του Λονδίνου και να αντιγράφουν τους δυτικούς Μπερλουσκόνι αγοράζοντας ποδοσφαιρικές ομάδες, όπως ο Αμπράμοβιτς την Τσέλσι.
Πέρα από την οικονομική πλευρά, προχώρησε και η γεωπολιτική, με τη Ρωσία να προτείνει συνεργασία με το ΝΑΤΟ ήδη το 1991 και στις 27 Μάη 1997 στη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ στο Παρίσι να αποφασίζεται Κοινό Συμβούλιο ΝΑΤΟ-Ρωσίας. Το 2009 το ΝΑΤΟ ζήτησε τη συνεργασία της Ρωσίας για τον πόλεμο στο Αφγανιστάν και το 2011 υπήρξαν και κοινές αεροπορικές και ναυτικές ασκήσεις. Η συνεργασία τερματίστηκε το 2014 μετά τη κατάληψη της Κριμαίας από τον Πούτιν.
Σε όλο εκείνο το διάστημα είχαν υπάρξει εντάσεις, αλλά δεν είχαν οδηγήσει στη ρήξη. Η Δύση χειροκροτούσε όταν η Ρωσία ισοπέδωνε την Τσετσενία και το 1996 και το 1999-2000. Ωστόσο, ακόμα και όταν οι πολιτικοί και οι στρατηγοί έβρισκαν κοινό παρονομαστή στην καταπολέμηση της «ισλαμιστικής τρομοκρατίας», η απληστία των καπιταλιστών στα πλαίσια του οικονομικού ανταγωνισμού προετοίμαζε το έδαφος για την επερχόμενη σύγκρουση.5
Μεγάλη ώθηση στην όξυνση των ανταγωνισμών έδωσε η κρίση του 2008. Η Ουκρανία χτυπήθηκε σκληρά και η άρχουσα τάξη της πολώθηκε ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση έντονα. Το ουκρανικό νόμισμα κατέρρευσε και μαζί του οι ασταθείς ισορροπίες του Κίεβου μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Όσοι «ολιγάρχες» της Ουκρανίας είχαν δάνεια σε δολάρια δεν μπορούσαν να τα ξεπληρώσουν. Η επιλογή για διάσωση με δάνεια του ΔΝΤ έγινε μονόδρομος και παράλληλα κλιμακώθηκε το σφιχταγγάλιασμα με το ΝΑΤΟ.
Ο Πούτιν υπολόγιζε ότι θα ελέγξει την κατάσταση στην Ουκρανία με μια επέμβαση-αστραπή, όπως είχε κάνει στη Γεωργία. Έπεσε έξω και ο πόλεμος στην Ουκρανία εξελίχθηκε σε μακρόσυρτο πεδίο ιμπεριαλιστικού πολέμου.
Ένας κόσμος ξανά «πολυπολικός»
Το πέρασμα των σχέσεων της Δύσης με τη Ρωσία από τους εναγκαλισμούς της παγκοσμιοποίησης στο σφαγείο στις πεδιάδες της Ουκρανίας δεν ξετυλίγεται ξεχωριστά από τη συνολικότερη ένταση στις διεθνείς σχέσεις. Κεντρικό ρόλο στην αμφισβήτηση της αμερικανικής ηγεμονίας παίζει η ανάδειξη της Κίνας σε υπερδύναμη.
Το Κ.Κ. Κίνας το 1989 δεν κατέρρευσε μπροστά στη λαϊκή δυσαρέσκεια όπως το ΚΚΣΕ το 1991. Αυτό που ακολούθησε, όμως, ήταν διαδικασίες ανάδειξης μεγαλοκαπιταλιστών μέσα από τους κόλπους της κρατικοκαπιταλιστικής γραφειοκρατίας παρόμοιες με αυτές που έγιναν στη Ρωσία των «ολιγαρχών» του Γιέλτσιν και του Πούτιν. Το 2016 η Κίνα είχε 594 δισεκατομμυριούχους περισσότερους από τις ΗΠΑ.
Ένας από τους τρόπους με τους οποίους αξιωματούχοι μετατράπηκαν σε ιδιώτες καπιταλιστές ήταν με τη μέθοδο της μετατροπής κρατικών επιχειρήσεων σε ανώνυμες εταιρείες των οποίων οι μετοχές πέρασαν στα χέρια παλιών διευθυντικών στελεχών. Ένα μέρος αυτών των αλλαγών έγινε χάρη στη διαφθορά μέσα στους κόλπους της γραφειοκρατίας. Ταυτόχρονα, όμως, είχε την πολιτική κάλυψη του ΚΚΚ όχι σαν «στραβά μάτια» αλλά σαν επιλογή. Στο 15ο συνέδριο ο τότε πρωθυπουργός Ζανγκ Ζεμίν διακήρυξε ότι «πρέπει μέσα από την αγορά να συγκεντρώσουμε μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους που να διαθέτουν ισχυρή ανταγωνιστικότητα, πολύ-περιφερειακούς, πολυκλαδικούς, με πολλαπλούς ιδιοκτήτες και πολυεθνικούς». Αυτοί οι όμιλοι χάρη στο μέγεθός τους ανταγωνίζονται σήμερα τις πολυεθνικές της Δύσης σε πολλούς τομείς.6
Ο αμερικάνικος ιμπεριαλισμός βρίσκεται εδώ και δεκαετίες σε σταθερή πτώση. Οι ΗΠΑ εξακολουθούν να είναι η μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου. Αλλά, όπως παρατηρούσε ο Σωτήρης Κοντογιάννης από τις σελίδες του Σοσιαλισμός από τα Κάτω:
«Το 1961 το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) των ΗΠΑ αποτελούσε πάνω από το 40% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Σήμερα το ποσοστό αυτό έχει πέσει στο 26%. Το 1950 τα οκτώ από τα δέκα επιβατηγά αυτοκίνητα που κυκλοφορούσαν στους δρόμους της υφηλίου είχαν κατασκευαστεί στην Αμερική. Το 2010 το ποσοστό αυτό είχε πέσει στο 4,6%. Το 2021 στο 2,7%. Και η πτώση δεν αφορά μόνο τα ποσοστά: το 1950 η αμερικανική αυτοκινητοβιομηχανία κατασκεύαζε περίπου 7 εκατομμύρια επιβατηγά αυτοκίνητα κάθε χρόνο. Στο απόγειό της, στις αρχές τις δεκαετίας του 1970, πλησίασε τα 10 εκατομμύρια. Τώρα έχει πέσει κοντά στα 2 εκατομμύρια. Η παλιά «ζώνη του ατσαλιού» των ΗΠΑ, η καρδιά της κραταιάς κάποτε αυτοκινητοβιομηχανίας, έχει μετατραπεί τώρα σε αυτό που ονομάζεται η «ζώνη της σκουριάς» - μια περιοχή γεμάτη από εγκαταλελειμμένα εργοστάσια και παλιά μηχανήματα που έχουν παραδοθεί στη φθορά του χρόνου. Το 2023, για να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης, η Κίνα παρήγαγε πάνω από 30 εκατομμύρια αυτοκίνητα. Η κινέζικη BYD έχει ξεπεράσει προ πολλού την Tesla του Ίλον Μασκ όχι μόνο σε πωλήσεις και παραγωγή αλλά και σε ποιότητα και σε τεχνολογία. Οι ρυθμοί ανάπτυξης συνολικά της αμερικανικής οικονομίας έχουν πέσει από το 4% των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων στο 1,9%».7
Η υποχώρηση του αμερικάνικου καπιταλισμού, όμως, δεν περιορίζεται στο οικονομικό επίπεδο. Οι ΗΠΑ ήταν και εξακολουθούν να είναι η ισχυρότερη στρατιωτική δύναμη του πλανήτη. Ωστόσο, και η δυνατότητα να χρησιμοποιούν τη στρατιωτική τους ισχύ για να επιβάλλουν την ηγεμονία τους αντιμετωπίζει προβλήματα. Οι ΗΠΑ ηττήθηκαν στο Αφγανιστάν, όπου παρέδωσαν την εξουσία πίσω στους Ταλιμπάν ύστερα από έναν πόλεμο που κράτησε πάνω από 20 χρόνια, ηττήθηκαν στο Ιράκ, όπου ύστερα από έναν αιματηρό πόλεμο που κράτησε πάνω από δέκα χρόνια άφησαν τον έλεγχο της χώρας στα χέρια της Τεχεράνης.
Ο Τραμπ έχει κάνει σημαία του την εκστρατεία για να αντιστρέψει αυτή τη φθορά της αμερικανικής ηγεμονίας κλιμακώνοντας τις συγκρούσεις με ανταγωνιστές και με συμμάχους των ΗΠΑ. Η όξυνση των ανταγωνισμών φτάνει να δημιουργεί ρωγμές ακόμα και μέσα στο Δυτικό ιμπεριαλιστικό στρατόπεδο.
Η αμερικανική εκστρατεία για να αντικατασταθούν οι εισαγωγές της Ευρώπης σε φυσικό αέριο από τη Ρωσία με εισαγωγές υγροποιημένου φυσικού αέριου από τις ΗΠΑ ήταν και είναι μια μεγάλη εστία έντασης. Το ίδιο ισχύει για το ζήτημα της χρησιμοποίησης των μπλοκαρισμένων ρωσικών τραπεζικών καταθέσεων από την ΕΕ για χρηματοδότηση της Ουκρανίας. Οξύνονται οι οικονομικοί ανταγωνισμοί και στον τομέα της Ενέργειας και στον τομέα του χρηματοπιστωτικού συστήματος και των τραπεζών. Αλλά η όξυνση συμπληρώνεται και με γεωπολιτικές διαστάσεις.
Αυτό έγινε προφανές με τις απειλές Τραμπ για τη Γροιλανδία. Όπως έγραφε ο Άλεξ Καλλίνικος στην Εργατική Αλληλεγγύη:
«Το πρώτο που πρέπει να ειπωθεί για τη σύγκρουση ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Ευρώπη σχετικά με τη Γροιλανδία είναι ότι καμία από τις δύο πλευρές δεν έχει το δικαίωμα να αποφασίζει για το μέλλον αυτού του νησιού. Το αποκλειστικό δικαίωμα ανήκει στον πληθυσμό του, που αποτελείται κυρίως από Ινουίτ.
Η Γροιλανδία είναι αποικία της Δανίας, η οποία διεκδίκησε τον αποκλειστικό έλεγχο μετά τη διάλυση της ένωσής της με τη Νορβηγία το 1815. Οι ΗΠΑ αναγνώρισαν αυτόν τον έλεγχο με τη συνθήκη του 1917, με την οποία αγόρασαν τις Δανικές Δυτικές Ινδίες (τις σημερινές αμερικανικές Παρθένους Νήσους). Ο Ντόναλντ Τραμπ θα ήθελε να επαναλάβει ένα τέτοιο αποικιακό μοίρασμα, αγοράζοντας τη Γροιλανδία από τη Δανία.
Η Γροιλανδία είναι πλούσια σε φυσικούς πόρους που παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ανεκμετάλλευτοι. Βρίσκεται επίσης στην πύλη της Αρκτικής. Καθώς η υπερθέρμανση του πλανήτη λιώνει τους πάγους, ο Άνω Βορράς μετατρέπεται σε πεδίο ενδοϊμπεριαλιστικών ανταγωνισμών, καθώς οι ΗΠΑ, η Κίνα, η Ρωσία και άλλες δυνάμεις ανταγωνίζονται για την πρόσβαση στις θαλάσσιες οδούς και τα ορυκτά της Αρκτικής. Ο Τραμπ υποστηρίζει επίσης ότι η Γροιλανδία θα πρέπει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στο σύστημα αντιπυραυλικής άμυνας “Χρυσός Θόλος” που θέλει να αναπτύξει για τις ΗΠΑ.
Η σοσιαλδημοκρατική κυβέρνηση της Δανίας ικετεύει ότι μπορεί να του δώσει όσα επιθυμεί από τη Γροιλανδία χωρίς να προχωρήσει σε προσάρτηση. Πράγματι, η Δανία υπήρξε ένας από τους πιο δουλοπρεπείς συμμάχους της Ουάσιγκτον στο ΝΑΤΟ. Βάσει συμφωνίας του 1951, ο αμερικανικός στρατός έχει σχεδόν απεριόριστη πρόσβαση στη Γροιλανδία. Η Δανία συμμετείχε επίσης στις υπό αμερικανική ηγεσία κατοχές του Ιράκ και του Αφγανιστάν.
Ωστόσο, η κρίση της Γροιλανδίας αντανακλά τη μείωση της αξίας που αποδίδουν οι ΗΠΑ στους συμμάχους τους. Η ηγεμονία της Ουάσιγκτον μετά το 1945 στηρίχθηκε στη δημιουργία ενός δικτύου συμμαχιών που έδεσε τα άλλα ανεπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη με τις ΗΠΑ οικονομικά και στρατηγικά. Ο Τραμπ, όμως, υποστηρίζει συστηματικά ότι αυτό επέτρεψε στους συμμάχους να «ξεζουμίζουν» τις ΗΠΑ και να επωφελούνται δωρεάν από τον πλούτο και τη δύναμή τους. Τώρα ισχύει το Πρώτα η Αμερική».8
Η αμερικανική εξόρμηση για έλεγχο των θαλάσσιων δρόμων στην Αρκτική είναι δεμένη με την ιμπεριαλιστική εκστρατεία για την αναβίωση του Δόγματος Μονρόε στη Λατινική Αμερική. Όπως τόνιζε η σχετική Διακήρυξη της Διεθνιστικής Σοσιαλιστικής Τάσης:
«Η επίθεση κατά της Βενεζουέλας πρέπει να εξεταστεί στο πλαίσιο της επαναβεβαίωσης της δόγματος Μονρόε από τον Τραμπ στη νέα του Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας. Αυτή η πολιτική, που προειδοποιούσε τις ευρωπαϊκές δυνάμεις να μείνουν μακριά από την Αμερική, εξέφραζε τον αρχικό στόχο των ΗΠΑ να κυριαρχήσουν στο Δυτικό Ημισφαίριο.
Τώρα, όμως, η παγκόσμια κυριαρχία του αμερικανικού ιμπεριαλισμού βρίσκεται υπό αυξανόμενη πίεση. Η Κίνα έχει αναδειχθεί ως ο μεγαλύτερος στρατιωτικός και τεχνολογικός αντίπαλός της και η μεγαλύτερη αγορά για τις πρώτες ύλες και τις γεωργικές εξαγωγές της Λατινικής Αμερικής. Η κυβέρνηση Τραμπ έχει θέσει ως σημαντικότερη στρατηγική προτεραιότητα την ενίσχυση της κυριαρχίας των ΗΠΑ στο δυτικό ημισφαίριο και τους πόρους του. Εξ ου και οι απειλές προς τον Παναμά, τη Γροιλανδία και τον Καναδά. Εξ ου και η οικονομική στήριξη προς την υπερ-νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση του Χαβιέρ Μιλέι στην Αργεντινή. Εξ ου και η επίθεση κατά της Βενεζουέλας».9
Η Βενεζουέλα διαθέτει τα μεγαλύτερα αποθέματα αργού πετρελαίου στον κόσμο. Σύμφωνα με την τελευταία ετήσια επισκόπηση του Οργανισμού Εξαγωγών Πετρελαιοπαραγωγών Χωρών (ΟΠΕΚ), η Βενεζουέλα διαθέτει σχεδόν το ένα πέμπτο των παγκόσμιων αποθεμάτων αργού πετρελαίου, που ανέρχεται σε περίπου 303 δισεκατομμύρια βαρέλια.
Η Κίνα είναι ο μεγαλύτερος αγοραστής αργού πετρελαίου της Βενεζουέλας. Οι εξαγωγές προς την Κίνα το 2011 ανέρχονταν σε μόλις 10% ενώ το 2023 σε 63%. Οι εξαγωγές προς τις ΗΠΑ συνεχίζουν να καταλαμβάνουν ένα μεγάλο μέρος της παραγωγής αν και έχουν μειωθεί σημαντικά. Το 2023 ήταν 23% έναντι 40% το 2011.10
Μεγάλος προμηθευτής της Κίνας σε πετρέλαιο είναι και το Ιράν. Ο Τραμπ, μετά τον βομβαρδισμό του Ιράν από τις ΗΠΑ το περασμένο καλοκαίρι, καμάρωνε ότι έβαλε τέλος σε άλλον έναν πόλεμο. Στην πραγματικότητα, εκείνη η επέμβαση των ΗΠΑ ήταν η αναγνώριση ότι το Ισραήλ δεν ήταν σε θέση να κάνει τη βρώμικη δουλειά και τώρα ο Τραμπ στέλνει τα αμερικάνικα αεροπλανοφόρα να συνεχίσουν την εκστρατεία κατά του Ιράν.
Οι πραγματικές διαστάσεις και αυτής της εκστρατείας αποκαλύπτονται από τις προσπάθειες του Τραμπ να αναβαθμίσει το λεγόμενο Συμβούλιο Ειρήνης που ξεκίνησε ως θεσμός για την κατοχή της Γάζας και εξελίσσεται σε παγκόσμιο οργανισμό στήριξης του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού.
Το Συμβούλιο Ειρήνης παρουσιάστηκε επίσημα στο περιθώριο της Συνόδου του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ στο Νταβός της Ελβετίας. Η Σύνοδος ξεκίνησε επεισοδιακά με μια εμπρηστική ομιλία του υπουργού Εμπορίου των ΗΠΑ Χάουαρντ Λούτνικ. «Ήρθαμε εδώ για να συγκρουστούμε μετωπικά με την παγκόσμια κατάσταση», είπε, «όχι για να την διατηρήσουμε». «Με τον Τραμπ ο καπιταλισμός έχει έναν νέο σερίφη στην πόλη», έγραψε σε ένα κείμενο που δημοσιεύτηκε λίγο πριν την ομιλία του.
Η συζήτηση που είχε οργανωθεί από τον Λάρι Φλινκ, το αφεντικό της Black Rock, της μεγαλύτερης «επενδυτικής εταιρίας» του κόσμου, θύμιζε ύστερα από λίγο φοιτητικό αμφιθέατρο, με τον ομιλητή να μιλάει με περιφρόνηση για την Ευρώπη και τους συμμάχους των ΗΠΑ και το κοινό να «απαντάει» από τα κάτω με ειρωνικά γέλια και βρισιές. Η Κριστίν Λαγκάρντ, η επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας αποχώρησε επιδεικτικά από την αίθουσα.11
Ο Λευκός Οίκος έχει προσκαλέσει επίσημα 50 χώρες να συμμετάσχουν στο Συμβούλιο Ειρήνης. 26 χώρες έχουν προσχωρήσει και έχουν οριστεί ως ιδρυτικά μέλη του συμβουλίου, ανάμεσά τους το Ισραήλ. Τουλάχιστον 14 χώρες έχουν απορρίψει τις προσκλήσεις. Η Ευρώπη είναι διχασμένη σχετικά με το Συμβούλιο Ειρήνης. Η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δηλώσει ότι δεν σκοπεύει να συμμετάσχει σε αυτό. Οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις, συμπεριλαμβανομένης της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Βρετανίας και της Ισπανίας, έχουν απορρίψει τις προσκλήσεις να ενταχθούν στο Συμβούλιο Ειρήνης ως μέλη. Ο Τραμπ θα ήθελε πολύ να κατοχυρωθεί ως ο «νέος σερίφης», αλλά η εποχή που ο Πρόεδρος των ΗΠΑ ήταν ο αδιαμφισβήτητος «πλανητάρχης» έχει τελειώσει.
Υποϊμπεριαλισμοί στη μέγγενη
Η ρευστοποίηση της παλιάς Παγκόσμιας Τάξης Πραγμάτων και η όξυνση των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών δημιουργεί νέες πιέσεις για τις περιφερειακές δυνάμεις που διεκδικούσαν και διεκδικούν ρόλο υποϊμπεριαλισμού στην περιοχή τους.
Η εμφάνιση περιφερειακών υποϊμπεριαλισμών είναι δεμένη με την περίοδο της αμερικανικής ηγεμονίας. Οι ΗΠΑ ενθάρρυναν καθεστώτα να αναλάβουν ρόλο τοπικού χωροφύλακα για λογαριασμό τους σε ορισμένες περιοχές.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν το Ιράν του Σάχη στη δεκαετία του 1970. Όταν όμως η επανάσταση του 1979 ανέτρεψε τον Σάχη, οι ΗΠΑ στράφηκαν στο Ιράκ του Σαντάμ Χουσείν για αντίβαρο. Στον πόλεμο Ιράν-Ιράκ στη δεκαετία του 1980, ο αμερικάνικος ιμπεριαλισμός στήριξε με νύχια και με δόντια το Ιράκ, ενώ το διεθνές αντιπολεμικό κίνημα στήριζε το Ιράν απορρίπτοντας τις ισλαμοφοβικές απόψεις που τηρούσαν ίσες αποστάσεις. Αργότερα, όταν ο νικητής Σαντάμ Χουσείν εισέβαλε στο Κουβέιτ, οι ΗΠΑ αποφάσισαν να τιμωρήσουν τον άτακτο σύμμαχό τους και οργάνωσαν την πρώτη τους εισβολή στο Ιράκ τον Γενάρη του 1991.
Ακόμα και όταν οι ΗΠΑ ήταν η «μόνη υπερδύναμη», η συμμαχία με τον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό δεν εξασφάλιζε ούτε στον Σαντάμ Χουσείν ούτε σε καμιά άλλη περιφερειακή δύναμη μια σταθερή θέση ως το «κεφαλοχώρι» της περιοχής. Οι τοπικοί ανταγωνισμοί ήταν σύμφυτοι με την ανάδειξη των υποϊμπεριαλισμών. Όπως παρατηρούσε η Μαρία Στύλλου ήδη το 1984
«αναπτύσσεται μια φιλολογία γύρω από τα κράτη-υποσταθμούς του ιμπεριαλισμού, η Βραζιλία, το Ιράν του Σάχη, η Νιγηρία. Ωστόσο αυτή η φιλολογία προσπαθεί να ερμηνεύσει το φαινόμενο με όρους αποκλειστικά πολιτικούς και δεν στέκεται στις αλλαγές που έχουν επέλθει στην ενσωμάτωση αυτών των χωρών στην παγκόσμια οικονομία. Ο ρόλος αυτός διεκδικείται από πολλά κράτη και εξαρτάται από συγκεκριμένες συνθήκες αν οι ανταγωνισμοί μεταξύ τους λύνονται ειρηνικά ή βίαια».12
Οι ανταγωνισμοί έγιναν πολύ πιο ανεξέλεγκτοι καθώς η αμερικανική ηγεμονία υποχωρούσε και οι ιμπεριαλιστικές αντιθέσεις οξύνονταν.
Αυτό αφορά και την Τουρκία και την Ελλάδα και τον ανταγωνισμό μεταξύ τους. Κοντεύουν 75 χρόνια, τρία τέταρτα ενός αιώνα από τότε που το 1952 οι δυο χώρες εντάσσονταν ταυτόχρονα στο ΝΑΤΟ μέσα σε πανηγυρισμούς για σταθεροποίηση μιας «ελληνοτουρκικής φιλίας». Οι πανηγυρισμοί έφταναν σε τέτοιο σημείο ώστε ο Κωνσταντίνος Τσαλδάρης να προτείνει στη Βουλή ότι Ελλάδα και Τουρκία θα έπρεπε να διαπραγματευτούν την ένταξή τους στο ΝΑΤΟ σαν μια ενιαία «κοινότητα» που διέθετε από κοινού τον μεγαλύτερο στρατό της Δυτικής Ευρώπης!13
Στα χρόνια που πέρασαν από τότε, είδαμε πογκρόμ κατά του τουρκικού πληθυσμού στην Κύπρο και κατά του ελληνικού στοιχείου στην Ιστανμπούλ, θερμό ελληνοτουρκικό πόλεμο το 1974 και παραλίγο νέα σύρραξη το 1996 με την κρίση των Ιμίων. Ενδιάμεσα, η «φιλία» αναβίωνε με κυβερνητικές συναντήσεις.
Σήμερα, η φιλολογία περί «ήρεμων νερών» συμβαδίζει με την κλιμάκωση των εξοπλισμών καθώς και ο Μητσοτάκης και ο Ερντογάν διεκδικούν αυξημένο ρόλο μέσα σε συνθήκες αποσταθεροποίησης όχι μόνο στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, αλλά σε παγκόσμια κλίμακα.
Οι φιλοδοξίες του ελληνικού καπιταλισμού είναι σφιχτά δεμένες με τη στήριξη του Ισραήλ και του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού, διπλωματικά, στρατιωτικά και ενεργειακά. Ο Μητσοτάκης καμαρώνει ότι μετατρέπει την Ελλάδα σε ενεργειακό κόμβο για την είσοδο του υγροποιημένου φυσικού αέριου των ΗΠΑ στην Ευρώπη σε αντικατάσταση των εισαγωγών από τη Ρωσία. Ταυτόχρονα, η Σούδα αναβαθμίζεται ως βάση-κλειδί για τη στρατιωτική στήριξη των επιθέσεων και του Τραμπ και του Νετανιάχου. Η παρουσία στη Σούδα του αεροπλανοφόρου «Τζέραλντ Φορντ», του μεγαλύτερου στον κόσμο, που συμμετέχει στην αρμάδα των ΗΠΑ κατά του Ιράν, ήρθε να υπογραμμίσει αυτό το γεγονός. Αποκορύφωση αυτής της εμπλοκής είναι τα σχέδια για ελληνική συμμετοχή στη διεθνή δύναμη «σταθεροποίησης» (κατοχής) στη Γάζα.
Σύμφωνα με την Καθημερινή:
«Σε προχωρημένη φάση βρίσκονται οι προετοιμασίες για τη συμμετοχή της Ελλάδας στη Διεθνή Δύναμη Σταθεροποίησης στη Γάζα (International Stabilization Force), κίνηση η οποία κρίνεται απαραίτητη προκειμένου η Αθήνα να δώσει και στο πεδίο σήμα για την απόφασή της να εμπλακεί ενεργά στην επίλυση των κρίσεων στην περιοχή της. Σύμφωνα με άριστα πληροφορημένες πηγές, έχει αποφασιστεί η συμμετοχή με δύναμη επιπέδου τάγματος μειωμένης σύνθεσης, με περίπου 100-150 άνδρες. Αν και αρχικά είχε συμφωνηθεί η ελληνική αποστολή στη Γάζα να είναι αποκλειστικά για υποστήριξη, δηλαδή με στοιχεία του Υγειονομικού Σώματος και του Μηχανικού, τελικώς θα περιλαμβάνονται και δυνάμεις που θα έχουν αποκλειστικό σκοπό την παροχή ασφαλείας. Το τμήμα ασφαλείας, δηλαδή τα μάχιμα τμήματα του ελληνικού στρατού, θα βρεθούν στο Ισραήλ και στη Γάζα προκειμένου να συνοδεύσουν το Υγειονομικό και το Μηχανικό, το οποίο θα συνεισφέρει και με μηχανήματα, προφανώς για τις απαραίτητες εργασίες εντός της Γάζας. Τα μάχιμα τμήματα των Ενόπλων Δυνάμεων θα κινούνται στη Γάζα με τροχοφόρα τεθωρακισμένα οχήματα αναγνώρισης του Στρατού Ξηράς, κατά πάσα πιθανότητα με Μ-1117».14
Η γενοκτονική εκστρατεία του Ισραήλ δεν κατάφερε να εκτοπίσει τους Παλαιστίνιους από τη Γάζα και να τους στείλει είτε στο Σινά είτε στη Σομαλιλάνδη, όπως προσπάθησε ξανά και ξανά. Τώρα ο Τραμπ παίρνει την υπόθεση απάνω του και με την εκστρατεία κατά του Ιράν και με την εκστρατεία για την επιβολή της International Stabilization Force στη Γάζα.
Μέχρι πρόσφατα η κυρίαρχη άποψη ήταν ότι οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή αναβαθμίζουν τον ρόλο της Τουρκίας στην περιοχή. Ο Ερντογάν εμφανιζόταν ως σύμμαχος της Χαμάς και αντίπαλος του Ισραήλ και αυτό του εξασφάλιζε αναβαθμισμένη επιρροή σε όλες τις χώρες με μουσουλμανικό πληθυσμό. Ιδιαίτερα μετά την κατάρρευση του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία, ο αναβαθμισμένος ρόλος της Τουρκίας ενισχυόταν με την επικράτηση του Αλ Σάρα στη Δαμασκό. Στη συνέχεια, όμως, άρχισαν να αναδεικνύονται οι αντιφάσεις. Το νέο καθεστώς της Δαμασκού άρχισε να συνεργάζεται με το Ισραήλ.
Στις αρχές Γενάρη, το ισλαμιστικό καθεστώς της Συρίας έστειλε αντιπροσωπεία στο Παρίσι για να συναντηθεί με αντίστοιχη αντιπροσωπεία του Ισραήλ. Η συνάντηση έγινε με τη βοήθεια των Αμερικάνων. Πρόκειται για συνέχεια επαφών που ξεκίνησαν ήδη από το καλοκαίρι. Η συριακή κυβέρνηση ξεφτιλίζεται κάνοντας συνάντηση με το Ισραήλ, το οποίο με του έπεσε ο Άσαντ βομβάρδισε ό,τι είχε μείνει όρθιο από τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις και ταυτόχρονα εισέβαλε στον Νότο της χώρας αρπάζοντας κι άλλα εδάφη. Το Ισραήλ είχε αρπάξει από τη Συρία τα Υψώματα του Γκολάν με τον πόλεμο του 1967. Αργότερα είχε έρθει σε συνεννόηση με το δικτάτορα της Συρίας, Άσαντ, δημιουργώντας μια μη στρατιωτικοποιημένη ζώνη-μαξιλάρι και η σύγκρουση είχε παγώσει. Τώρα, ο κόσμος της Κουνέιτρα και των Υψωμάτων του Γκολάν ζητάει από την κυβέρνηση της Δαμασκού προστασία και βοήθεια για να καλλιεργήσει τη γη του, αλλά οι “σκληροί Ισλαμιστές” συναντιούνται με τους σιωνιστές στο Παρίσι. Το Ισραήλ όχι μόνο συνεχίζει και διευρύνει την κατοχή, αλλά χρησιμοποιεί την παρουσία του για να καλλιεργήσει τη διχόνοια. Παρουσιάζεται ως προστάτης της μειονότητας των Δρούζων που ζουν στον Νότο τη Συρίας και επανειλημμένα έβαλε το χέρι του για να προκληθούν συγκρούσεις.15
Συνέχεια αυτής της στροφής προς την ανοιχτή συνεργασία με το Ισραήλ είναι η απόφαση της Τουρκίας για συμμετοχή στην κατοχική δύναμη Ισραήλ και Τραμπ στη Γάζα. Η υλοποίηση αυτής της απόφασης αντιμετωπίζει δυσκολίες καθώς η στροφή δεν είναι εύκολη ούτε για τον Ερντογάν ούτε για τον Νετανιάχου. Ωστόσο η προοπτική να βρεθούν μαζί ο Ερντογάν και ο Μητσοτάκης να συνεργάζονται στα πλαίσια της International Stabilization Force είναι ανοιχτή. Επιστροφή στο …1952 μέσα σε συνθήκες άγριων ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών.
Στις δυο πλευρές του Αιγαίου έχουν υπάρξει τεράστιες κινητοποιήσεις αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη. Οι εργάτες της Τουρκίας και της Ελλάδας μπορούν να ενώσουν τις δυνάμεις τους ενάντια στα ιμπεριαλιστικά σχέδια και να τα ανατρέψουν. Με τη βοήθεια της επαναστατικής Αριστεράς που επιμένει λενινιστικά.
Σημειώσεις
1. Tomáš Tengely-Evans, Trump’s new imperial disorder, International Socialism Journal 188, https://isj.org.uk/new-imperial-disorder/
2. Λένιν, Ο Ιμπεριαλισμός, ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού, Σύγχρονη Εποχή. Και Νικολάϊ Μπουχάριν, Ιμπεριαλισμός και Παγκόσμια Οικονομία, Μαρξιστικό βιβλιοπωλείο
3. Τζόναθαν Νηλ, Βιετνάμ 1960-1975, Ο αμερικανικός πόλεμος, Μαρξιστικό βιβλιοπωλείο
4. Chris HarmanThe Storm Breaks:The Crisis in the Eastern Bloc, https://www.marxists.org/archive/harman/1990/xx/stormbreaks.html
5. Πάνος Γκαργκάνας, Πόλεμος στην Ουκρανία: η έκρηξη των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών, Σοσιαλισμός από τα κάτω 152 Μάης-Ιούνης 2022, https://socialismfrombelow.gr/article.php?id=1362&issue=152#gsc.tab=0
6. Πάνος Γκαργκάνας, Κίνα: Από τον Μάο στον Σι Τζι Πίνγκ, Σοσιαλισμός από τα κάτω 126, Γενάρης-Φλεβάρης 2016, https://socialismfrombelow.gr/article.php?id=1033&issue=126#gsc.tab=0
7. Σωτήρης Κοντογιάννης, Τραμπ όπως Νίξον; Σοσιαλισμός από τα κάτω 169, Μάρτης-Απρίλης 2025, https://socialismfrombelow.gr/article.php?id=1528&issue=169#gsc.tab=0
8. Άλεξ Καλλίνικος, Η Γροιλανδία ανήκει στο λαό της, Εργατική Αλληλεγγύη 1706 21 Γενάρη 2026, https://ergatiki.gr/article.php?id=37661&issue=1706
9. https://sekonline.gr/article.php?id=1778
10. Φύλλια Πολίτη, Κάτω τα χέρια από τη Βενεζουέλα, Σοσιαλισμός από τα κάτω 174 Γενάρης-Φλεβάρης 2026, https://socialismfrombelow.gr/article.php?id=1571&issue=174#gsc.tab=0
11. https://ergatiki.gr/article.php?id=37695&issue=1707
12. Μαρία Στύλλου, Ο ιμπεριαλισμός σήμερα και οι ελληνοτουρκικοί ανταγωνισμοί, περιοδικό Η Μαμή Νο2, Γενάρης-Φλεβάρης 1984. Αναδημοσίευση στο συλλογικό βιβλίο «Ελλάδα-Τουρκία, η σύγκρουση των υποϊμπεριαλισμών», Μαρξιστικό βιβλιοπωλείο 2020, σελ.113
13. Βλέπε σχετικά στο Θ. Κουλουμπής, Ελληνικές πολιτικές αντιδράσεις απέναντι στην επιρροή των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ, πρώτη έκδοση στα αγγλικά, Yale University Press, 1966
14. Βασίλης Νέδος, Ελληνική δύναμη στη Γάζα, Καθημερινή της Κυριακής 22 Φλεβάρη 2026, https://www.kathimerini.gr/politics/amyna/564077932/elliniki-dynami-sti-gaza/
15. Νίκος Λούντος, Συρία: Νέες συγκρούσεις, με τις πλάτες των ιμπεριαλιστών, Εργατική Αλληλεγγύη 1705, 14 Γενάρη 2026, https://ergatiki.gr/article.php?id=37657