Ο Τρότσκι φυλακισμένος το 1906
Η στρατηγική των σταδίων έχει κοστίσει ακριβά με “Βάρκιζες” ξανά και ξανά.
Ο Πάνος Γκαργκάνας παρουσιάζει τη συμβολή του Τρότσκι για νικηφόρα στρατηγική.
Ο Τρότσκι ήταν χωρίς αμφιβολία αναπόσπαστο κομμάτι της ηγεσίας της επανάστασης στη Ρωσία, ήδη από το 1905 μέχρι και τα πρώτα χρόνια της Τρίτης Διεθνούς που προσπαθούσε να οργανώσει το άπλωμα της επανάστασης σε όλο τον κόσμο. Πρόεδρος του πρώτου εργατικού Σοβιέτ, οργανωτής της κατάληψης της εξουσίας από την Οκτωβριανή επανάσταση, ηγέτης του Κόκκινου Στρατού που απέκρουσε την εισβολή 19 ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, στενός συνεργάτης του Λένιν στα πρώτα συνέδρια της Κομιντέρν.
Δίπλα στην πλούσια δράση του στέκεται η θεωρητική συμβολή του με κέντρο τη Διαρκή Επανάσταση. Σε ηλικία μόλις 25 χρόνων και κλεισμένος σε τσαρική φυλακή το 1906 κάνει τα θεωρητικά του άλματα βασισμένος στην εμπειρία της επανάστασης του 1905. Και επιμένει ακλόνητα σε όλες τις δύσκολες καμπές που ακολούθησαν.
Ο τίτλος αυτής της θεωρίας γίνεται εύκολα στόχος υποτιμητικών σχολίων. Τι θα πει «διαρκής»; Επανάσταση κάθε ώρα και κάθε στιγμή ανεξάρτητα από τις αντικειμενικές συνθήκες που επικρατούν και ανεξάρτητα από τις υποκειμενικές συνθήκες της εργατικής τάξης; Ο ίδιος ο Τρότσκι, στον πρόλογο του βιβλίου του για το 1905, χαρακτηρίζει τον όρο Διαρκής Επανάσταση ως «μάλλον υψιπετή έκφραση».1
Ωστόσο, δεν υπάρχει κανένα περιθώριο υποτίμησης της σημασίας αυτής της θεωρητικής συμβολής. Έπαιξε διπλό ρόλο: Πρώτα, στο εσωτερικό της επανάστασης στη Ρωσία, όπου επιβεβαιώθηκε το 1917 με το πέρασμα από τα δημοκρατικά καθήκοντα στα σοσιαλιστικά, από την ανατροπή του Τσάρου στο «Όλη η εξουσία στα Σοβιέτ». Και στη συνέχεια με τις προειδοποιήσεις ενάντια στη σταλινική στρατηγική των σταδίων, που οδήγησε στις πρώτες «Βάρκιζες» στην Κίνα του 1926-27 και στις τραγωδίες των «Λαϊκών Μετώπων» στη Γαλλία και στην Ισπανία μετά το 1936.
Ο ίδιος ο Τρότσκι συνοψίζει τι σήμαινε Διαρκής Επανάσταση στη Ρωσία:
«Η Ρώσικη επανάσταση, παρόλο που είχε να κάνει με αστικά καθήκοντα, δεν μπορούσε να περιοριστεί στην εκπλήρωση αυτών των καθηκόντων. Η επανάσταση μπορούσε να εκπληρώσει τα άμεσα αστικά καθήκοντα μόνο με το πάρσιμο της εξουσίας από το προλεταριάτο. Και το προλεταριάτο από τη στιγμή που θα είχε την εξουσία στα χέρια του δεν θα μπορούσε να περιοριστεί στα αστικά πλαίσια της επανάστασης. Αντίθετα, η προλεταριακή πρωτοπορία για να διασφαλίσει τη νίκη της θα έπρεπε από τα πρώτα στάδια της κυριαρχίας να πραγματοποιήσει μεγάλες επιθέσεις όχι μόνο στις φεουδαρχικές αλλά και στις καπιταλιστικές σχέσεις ιδιοκτησίας».2
Ενιαία επαναστατική διαδικασία
Το υπόβαθρο για αυτή τη δυναμική του περάσματος από τα δημοκρατικά στα σοσιαλιστικά καθήκοντα είναι διπλό.
Το πρώτο σκέλος αφορά στα προχωρήματα της τάξης που είναι το υποκείμενο της επαναστατικής διαδικασίας. Οι εργάτες που δίνουν τις μάχες στα οδοφράγματα για την ανατροπή του παλιού καθεστώτος δεν γυρίζουν με σκυμμένο το κεφάλι στους χώρους δουλειάς την επόμενη μέρα μιας νικηφόρας ανατροπής. Το αντίθετο συμβαίνει. Οι μάχες του πεζοδρόμιου είναι αλληλένδετες με τις μάχες στους χώρους δουλειάς.
Οι εργάτριες που είχαν μπει μπροστά στις συγκρούσεις με τις δυνάμεις του Τσάρου στην Πετρούπολη στις 8 Μάρτη 1917 (23 Φλεβάρη) δεν μετατρέπονταν σε φρόνιμες νοικοκυρές μετά την πτώση του τσαρικού καθεστώτος. Πρωτοστατούσαν μαζί με τους υπόλοιπους εργάτες στα πρώτα βήματα εργατικού ελέγχου στα εργοστάσια.
«Σχηματίστηκαν και άνθισαν εργοστασιακές επιτροπές που εκλέγονταν για ένα εξάμηνο και ήταν ανακλητές, αλλά τον τελικό λόγο τον είχαν οι γενικές συνελεύσεις. Τα πρώτα οικονομικά αιτήματα ήταν για το οκτάωρο, για κατώτατο μισθό κι για πληρωμή των μεροκάματων για τις μέρες της απεργίας που ανέτρεψε τη δυναστεία των Ρομανώφ. Οι γυναίκες ιδιαίτερα ήταν κατηγορηματικές ότι το οκτάωρο έπρεπε να σημαίνει οκτώ ώρες εργασίας.
Τα αιτήματα γίνονταν όλο και πιο τολμηρά:
Καθώς ο εργατικός έλεγχος και η αυτοπεποίθηση εργατών και εργατριών ανέβαινε, όλες και όλοι αισθάνονταν ότι η Προσωρινή κυβέρνηση τους είχε κλέψει τις κατακτήσεις της επανάστασης του Φλεβάρη: ο πόλεμος συνεχιζόταν, ο πληθωρισμός σκαρφάλωνε, χρειαζόταν απεργία για κάθε βήμα».3
Τι έπρεπε να κάνει το κόμμα της εργατικής τάξης σε τέτοιες στιγμές; Να συγκρατήσει τους εργάτες και τις εργάτριες «να μην παραβιάζουν τα όρια του αστικοδημοκρατικού σταδίου της επανάστασης»; Ή να τους/τις οργανώσει για να προχωρήσουν στα καθήκοντα του σοσιαλιστικού στάδιου;
Ευτυχώς οι Μπολσεβίκοι είχαν κάνει ήδη τη σωστή επιλογή με τις «Θέσεις του Απρίλη» και ο Τρότσκι ενωνόταν μαζί τους καθώς η θεωρία του για τη Διαρκή έπαιρνε σάρκα και οστά. Πώς αντιμετώπισαν οι Μπολσεβίκοι τις πρωτοβουλίες των εργατών όταν εργοστασιακές επιτροπές άρχισαν να διεκδικούν έλεγχο για το τι συμβαίνει στους χώρους δουλειάς;
«Οι καπιταλιστές αντέδρασαν στο “θράσος” των εργατών που είχαν πρωτοστατήσει στην ανατροπή, επιδιώκοντας να τους “συνετίσουν” με την περιβόητη δήλωση ότι “το κοκαλιάρικο χέρι της πείνας θα βάλει μυαλό στους εργάτες”. Η απάντηση των εργατών της Ρωσίας ήταν ένα κίνημα εργοστασιακών επιτροπών που άρχισε να αμφισβητεί ότι το άλφα εργοστάσιο «έπρεπε» να κλείσει γιατί «δεν υπήρχαν πρώτες ύλες» ή το βήτα εργοστάσιο «έπρεπε» να απολύσει γιατί «δεν βγαίνει». Από τέτοιες κινήσεις ξεκίνησε το κίνημα του εργατικού ελέγχου, από τα κάτω.
Με τέτοιες διαδικασίες άρχισαν να εμφανίζονται εργοστάσια-κάστρα των εργατών όπου εκλεγμένες επιτροπές ήταν αναγκασμένες να αντιμετωπίσουν τα ζητήματα λειτουργίας της επιχείρησης σε αντιπαράθεση με τις επιλογές των ιδιοκτητών. Αυτό το αναδυόμενο κίνημα υποχρέωσε όλη την Αριστερά της εποχής να δώσει απαντήσεις για τους τρόπους με τους οποίους μπορούσε να προχωρήσει. Η ίδια η Προσωρινή κυβέρνηση στην οποία συμμετείχαν οι ρεφορμιστικές πτέρυγες της Αριστεράς έβγαλε διάταγμα που καθιέρωνε την ύπαρξη εργοστασιακών επιτροπών και προσπαθούσε να θεσμοθετήσει ένα ρόλο συνεργασίας με τη διεύθυνση του εργοστασίου ήδη από τον Απρίλη του 1917. Όμως οι Μπολσεβίκοι αντέταξαν τον προσανατολισμό του εργατικού ελέγχου διακηρύσσοντας σε κείμενο του Λένιν στις 17 Μάη ότι “οι εργάτες πρέπει να απαιτήσουν την άμεση εγκαθίδρυση πραγματικού ελέγχου που να ασκείται από τους ίδιους τους εργάτες”.
Στις 30 Μάη του 1917 έγινε η πρώτη Συνδιάσκεψη Εργοστασιακών Επιτροπών της Πετρούπολης και ο Ζινόβιεφ εκ μέρους των Μπολσεβίκων κατέθεσε ένα σχέδιο απόφασης που είχε γράψει ο Λένιν και το οποίο μιλούσε για μέτρα όπως το άνοιγμα των εμπορικών βιβλίων με προοπτική “τον πλήρη έλεγχο της παραγωγής και διανομής αγαθών από τους εργάτες”. Το σχέδιο εγκρίθηκε με 297 ψήφους υπέρ, 21 κατά και 44 λευκά».4
Το πέρασμα από τα αστικοδημοκρατικά καθήκοντα στα σοσιαλιστικά δεν ήταν κάποιο αφηρημένο «άλμα στο κενό», αλλά συγκροτημένη στρατηγική που αξιοποιούσε τα άλματα της τάξης βήμα-βήμα.
Συνδυασμένη και ανισόμερη ανάπτυξη
Εκείνη τη θεωρητική κατάκτηση χρειάστηκε να την υπερασπιστεί ο Τρότσκι γενικεύοντας από την εμπειρία της επανάστασης στη Ρωσία. Το υπόβαθρο για αυτή την υπεράσπιση ήταν το δεύτερο σκέλος της θεωρίας, η ανάλυση για τη «συνδυασμένη και ανισόμερη ανάπτυξη» του καπιταλισμού σε διεθνή κλίμακα.
Ο Μαρξ είχε γράψει στον Πρόλογο του Κεφάλαιου ότι «η χώρα που είναι πιο αναπτυγμένη βιομηχανικά δείχνει στην πιο καθυστερημένη την εικόνα του μέλλοντός της».5 Αυτή η αναφορά ερμηνεύτηκε μηχανιστικά από τα ρεφορμιστικά ρεύματα που κυριαρχούσαν στη Δεύτερη Διεθνή. Η ανάπτυξη του καπιταλισμού στις επιμέρους χώρες δεν είναι μια επανάληψη ενός μοντέλου που διαμορφώθηκε από τις πρώτες χώρες που πέρασαν στον καπιταλισμό. Είναι μια διαδικασία που ξετυλίγεται στα πλαίσια ενός παγκόσμιου συστήματος με τρόπο συνδυασμένο αλλά και άνισο. Οι αντιφάσεις αυτής της διαδικασίας ήρθαν στο προσκήνιο δυναμικά με την επανάσταση στη Ρωσία.
Η οικονομική πίεση από τη Δύση έπαιζε αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση του ρώσικου καπιταλισμού. Το ξένο κεφάλαιο διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Ρωσία. Το βρετανικό κεφάλαιο ήταν σχεδόν εξ ολοκλήρου ιδιοκτήτης της κλωστοϋφαντουργίας. Στον κλάδο του μετάλλου είχαν επενδύσει φίρμες παγκόσμια γνωστές, όπως η Ζήμενς, η Έρικσον και η Νόμπελ.
«Ενώ οι διεθνείς παράγοντες υπονόμευαν το οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό βάρος της ντόπιας αστικής τάξης, έδιναν πρόσθετο βάρος στο ρωσικό προλεταριάτο. Το εργοστάσιο Πουτίλοφ στην Πετρούπολη με τους 30.000 εργάτες του ήταν το μεγαλύτερο εργοστάσιο στον κόσμο εκείνη την εποχή. Το ειδικό βάρος του ρωσικού προλεταριάτου ήταν μεγαλύτερο από το μέγεθός του. Η ρωσική αστική τάξη λόγω της καθυστερημένης εμφάνισής της ήταν πολύ λιγότερο επαναστατική απ’ ότι ήταν η γαλλική τον καιρό της δικής της επανάστασης. Αν η γαλλική αστική τάξη κατόρθωσε να φέρει σε πέρας την επανάσταση του 1789, η γερμανική αστική τάξη πρόδωσε την επανάσταση του 1848. Ο Τρότσκι υποστήριζε ότι η ρωσική αστική τάξη θα αποδεικνυόταν ακόμα πιο δειλή από τη γερμανική.
Η νεαρή εργατική τάξη στη Ρωσία ήταν πολύ πιο δυνατή από τις αντίστοιχες στη Γαλλία ή τη Γερμανία την εποχή των δικών τους επαναστάσεων, όχι μόνο υλικά αλλά και πνευματικά. Είναι χαρακτηριστικό ότι η πρώτη γλώσσα στην οποία μεταφράστηκε το Κεφάλαιο του Μαρξ ήταν τα ρωσικά. Ο πρώτος τόμος δημοσιεύτηκε στα γερμανικά το 1867 και πέντε χρόνια αργότερα κυκλοφόρησε στα ρωσικά, πολύ πριν από την πρώτη αγγλική ή γαλλική έκδοση».6
Ο ρόλος της εργατικής τάξης από χώρα σε χώρα δεν ακολουθεί μια πτωτική κατάταξη από τις αναπτυγμένες χώρες προς τις «υπανάπτυκτες». Παντού είναι πρωτοπόρος και σε συγκεκριμένες περιπτώσεις γίνεται καθοριστικός. Αυτή την πολύτιμη παρακαταθήκη ο Λένιν και ο Τρότσκι φρόντισαν να την ενσωματώσουν στην πολιτική της Κομιντέρν. Στο Δεύτερο Συνέδριο της Τρίτης Διεθνής, το κείμενο «Θέσεις και προσθήκες πάνω στο εθνικό και στο αποικιακό ζήτημα» δηλώνει ξεκάθαρα:
«H Κομμουνιστική Διεθνής πρέπει να διαμορφώνει προσωρινές σχέσεις και να συγκροτεί επίσης ενότητα με τα επαναστατικά κινήματα στις αποικίες και στις καθυστερημένες χώρες, χωρίς ωστόσο ποτέ να συγχωνεύεται με αυτά και φροντίζοντας πάντα να διατηρεί τον ανεξάρτητο χαρακτήρα του προλεταριακού κινήματος, ακόμα και όταν βρίσκεται σε εμβρυακή μορφή».7
Τραγωδία στην Κίνα 1925-27
Το τεράστιο κόστος για την εργατική τάξη από την εγκατάλειψη αυτής της στρατηγικής από τη σταλινική ηγεσία εμφανίστηκε με τρομακτικό τρόπο στην Κίνα. Εγκαταλείποντας την επαναστατική παράδοση, ο Στάλιν αποφάσισε να υποτάξει το Κομμουνιστικό Κόμμα της Κίνας στην Κουομιντάνγκ (ΚΜΤ), την οργάνωση του Τσιαγκ Καϊσέκ. Ο εκπρόσωπος του σταλινικού Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΣΕ στην ΚΜΤ, ο Μιχαήλ Μποροντίν έφτασε στο σημείο να δηλώσει: «Στη σημερινή περίοδο οι κομμουνιστές θα πρέπει να κάνουν τον κούλη για το Κουομιντανγκ».8 Κούληδες ονομάζονταν οι αχθοφόροι στην Κίνα. Στο όνομα του διαχωρισμού της επανάστασης σε ξεχωριστά στάδια ανάμεσα στα οποία ορθώνονται τείχη, οι εργάτες και οι επαναστάτες της Κίνας παραδόθηκαν στη σφαγή.
Στις 12 Απρίλη του 1927 οι δυνάμεις της Κουομιντάνγκ άρχισαν να εκτελούν και να σφάζουν Κομμουνιστές και συνδικαλιστές στη Σανγκάη. Σε συντονισμό με ντόπιες συμμορίες που για χρόνια λυμαίνονταν την πόλη επιτέθηκαν σε απεργιακές φρουρές, σε γραφεία συνδικάτων και ατομικά σε αγωνιστές. Στις αγωνιώδεις προσπάθειες αντίστασης, ανοίχτηκε πυρ με πολυβόλα κατά διαδηλώσεων. Κανείς δεν ξέρει ακριβή νούμερα, αλλά μέχρι το τέλος της χρονιάς, όταν πλέον η πόλη είχε υποταχθεί εντελώς, οι δολοφονημένοι ήταν δεκάδες χιλιάδες, ίσως και εκατοντάδες χιλιάδες σε ολόκληρη την Κίνα. Πάνω από 30 χιλιάδες φυλακίστηκαν. Το πλέον παράδοξο στη σφαγή της Σανγκάης, που ήταν η αρχή του τέλους της κινέζικης επανάστασης του 1925-1927, ήταν πως το “έγκλημα” πολλών από αυτούς που έπεσαν θύματα του Κουομιντάνγκ ήταν ότι είχαν οργανώσει κινητοποιήσεις με σύνθημα “Καλωσόρισες Κουομιντάνγκ”.
Οι Κινέζοι επαναστάτες στάλθηκαν σαν πρόβατα στη σφαγή από την ηγεσία της Κομιντέρν (Κομμουνιστικής Διεθνούς) που πλέον περνούσε στα χέρια του Στάλιν. Το Κουομιντάνγκ (ΚΜΤ) είχε στηριχθεί με όπλα και με συμβούλους από την ΕΣΣΔ. Ο Στάλιν είχε αναλάβει προσωπικά την πολιτική στήριξη, φτάνοντας να λέει ότι το καθήκον της προλεταριακής επανάστασης, που στη Ρωσία έπεσε στους ώμους των Μπολσεβίκων, στην Κίνα έπεφτε στους ώμους του ΚΜΤ. Το νεαρό Κομμουνιστικό Κόμμα της Κίνας (ΚΚΚ), παρά τις αρχικές αντιρρήσεις μιας σειράς ηγετών του είχε καθοδηγηθεί να αυτοδιαλυθεί μέσα στο ΚΜΤ. Στην Κίνα, σύμφωνα με τη λογική του Στάλιν, αλλά και της δεξιάς πτέρυγας της Κομιντέρν γύρω από τον Μπουχάριν, τα καθήκοντα των επαναστατών ήταν μόνο εθνικοαπελευθερωτικά. Το ΚΜΤ εξέφραζε υποτίθεται την συμμαχία των τεσσάρων επαναστατικών τάξεων (των χωρικών, των μικροαστών της πόλης, των εργατών και της “πατριωτικής” αστικής τάξης). Οι Κομμουνιστές έπρεπε να είναι μέρος αυτής της συμμαχίας και να την καθοδηγούν “προς τα αριστερά”.
«Αλλά όχι και “πολύ Αριστερά” τόνιζε η σταλινική ηγεσία. Το Δεκέμβρη του ‘26, λίγους μήνες πριν από τη σφαγή, η Κεντρική Επιτροπή του ρώσικου κόμματος υπογράμμιζε ως βασικό κίνδυνο του κινήματος στην Κίνα… τον αριστερισμό: “Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι ότι το μαζικό κίνημα αναπτύσσεται προς τα αριστερά, κι έτσι οι πολιτικές και στρατιωτικές αρχές, βλέποντας τη γρήγορη άνοδο του μαζικού κινήματος πανικοβάλλονται και αρχίζουν να στρέφονται δεξιά. Αν συνεχίσουν αυτές οι ακραίες τάσεις να αναπτύσσονται στο μέλλον, το χάσμα ανάμεσα στις μάζες και την κυβέρνηση θα βαθύνει, και στο τέλος το Κόκκινο ενιαίο μέτωπο θα καταρρεύσει και ολόκληρο το εθνικό κίνημα θα μπει σε κίνδυνο”. Η πρόταση της Μόσχας για να μην καταρρεύσει το “κόκκινο μέτωπο” ήταν να μπει φρένο στα “παράλογα” αιτήματα των εξεγερμένων: “Πρέπει να αποφύγουμε τις αυταπάτες (τα υπερβολικά αιτήματα των τεχνιτών και των εργατών, τη συμμετοχή των εργατικών πολιτοφυλακών στη διοίκηση, την κατάληψη της γης από τους χωρικούς κλπ), ώστε να ξεριζωθεί η παιδική ασθένεια του Αριστερισμού”».9
Στην Κίνα τότε διαδραματίστηκε η πρώτη «Βάρκιζα» της ιστορίας και οι συνέπειες ήταν βαριές. Ο Τρότσκι με βάση τη θεωρία για τη Διαρκή Επανάσταση ήταν αυτός που προειδοποιούσε και επιβεβαιώθηκε οδυνηρά. Η επιβεβαίωση, όμως, δεν σήμαινε και ανατροπή των συσχετισμών απέναντι στον Στάλιν. Όπως έγραψε ο Τρότσκι στην αυτοβιογραφία του:
«Πολλοί νεαρότεροι σύντροφοι σκέφτονταν ότι η αδιαμφισβήτητη χρεοκοπία της πολιτικής του Στάλιν θα έφερνε κοντύτερα τον θρίαμβο της Αντιπολίτευσης. Προσπάθησα να τους δείξω ότι η ήττα της Κινεζικής Επανάστασης δεν θα προκαλούσε την άνοδο της Αντιπολίτευσης. Το γεγονός ότι οι προβλέψεις μας είχαν επαληθευτεί μπορούσε να προσελκύσει χίλιους, πέντε χιλιάδες ή ακόμα και δέκα χιλιάδες υποστηρικτές. Όμως, για τα εκατομμύρια, αυτό που είχε σημασία δεν ήταν οι προβλέψεις μας, αλλά η συντριπτική ήττα του κινέζικου προλεταριάτου. Μετά την ήττα της Γερμανικής Επανάστασης το 1923, μετά την κατάρρευση της Γενικής Απεργίας στην Αγγλία το 1926 η νέα καταστροφή στην Κίνα ενέτεινε την απογοήτευση των μαζών για την προοπτική της διεθνούς επανάστασης. Κι αυτή η απογοήτευση αποτελούσε τη βασική ψυχολογική πηγή της πολιτικής του Στάλιν».10
Πραγματικά, η πολιτική της «οικοδόμησης του σοσιαλισμού σε μια μόνο χώρα» βγήκε ενισχυμένη, ενώ για τον Τρότσκι ξεκινούσε η εξορία και η περιπλάνηση από χώρα σε χώρα μέχρι τη δολοφονία του στο Μεξικό.
Η απομόνωση της επανάστασης στη Ρωσία μετά την ήττα στην Κίνα έγινε πιο σκληρή μετά την άνοδο των Ναζί στη Γερμανία, αλλά η προοπτική των επαναστάσεων που μπορούσαν να αλλάξουν εκείνη την κατάσταση δεν εξαφανίστηκε. Αυτό επιβεβαιώθηκε από τις εξελίξεις στη Γαλλία και την Ισπανία στα μέσα της δεκαετίας του 1930. Η εργατική τάξη έκανε νέες εφόδους, ανοίγοντας ξανά τις δυνατότητες για εξάπλωση της επανάστασης μέσα στην Ευρώπη. Η σταλινική πολιτική των σταδίων, όμως, έβαλε και πάλι φρένο με τραγικές συνέπειες.
Η Γαλλία του 1936
Στο Παρίσι, το χειμώνα του 1934 οι φασίστες, αποθρασυμένοι από την άνοδο των Ναζί στη Γερμανία και από τα σκάνδαλα των κυβερνήσεων, επιχείρησαν να εισβάλουν στη Βουλή. Η ενωτική αντιφασιστική διαδήλωση που ακολούθησε και η Γενική Απεργία εκείνο το Φλεβάρη ήταν η απαρχή για κοινή δράση του Κομμουνιστικού και του Σοσιαλιστικού Κόμματος, σπάζοντας το σεχταρισμό της λεγόμενης «τρίτης περιόδου».
Η ανάκαμψη του εργατικού κινήματος και το ρεύμα προς τα αριστερά που διαμορφώθηκε οδήγησε σε σαρωτική νίκη του Λαϊκού Μετώπου στις εκλογές που έγιναν σε δυο γύρους στις 26 Απρίλη και στις 4 Μάη 1936. Πήρε το 57% των ψήφων με: 20% και 149 βουλευτές για το Σοσιαλιστικό Κόμμα, 15% και 72 για το ΚΚ, 14,55% και 110 για το κόμμα των Ριζοσπαστών και 7,5% και 35 έδρες για άλλες δυνάμεις της αριστεράς. Συνολικά 366 έδρες σε μια βουλή των 618. Η εκλογική νίκη μετατράπηκε σε μαζική εργατική έκρηξη στους χώρους δουλειάς και στους δρόμους.
«Στις 11 Μάη οι εργάτες στο εργοστάσιο αεροπλάνων Μπρεγκέ στη Χάβρη έκαναν απεργία και κατάληψη που κράτησε μια νύχτα. Ανάγκασαν το αφεντικό να επαναπροσλάβει δυο συνδικαλιστές που είχε απολύσει και επίσης, κάτι ανεπανάληπτο, να πληρώσει και τα μεροκάματα της απεργίας. Στις 13 και 14 Μάη έγιναν παρόμοιες απεργίες σε εργοστάσια στην Τουλούζη και το Παρίσι.
Η 24 Μάη ήταν μέρα γιορτής και μνήμης. Κάθε χρόνο, οι εργατικές οργανώσεις τιμούσαν τους πεσόντες της Κομμούνας του 1871, με μια διαδήλωση στο μοναστήρι του Περ Λασαίζ, εκεί που είχαν εκτελεστεί οι τελευταίοι μαχητές της Κομμούνας. Στις 24 Μάη του 1936 οι διαδηλωτές υπολογίστηκαν σε περισσότεροι από 600 χιλιάδες.
Δυο μέρες αργότερα, περίπου 4.000 μεταλλεργάτες κατέβηκαν σε απεργία σε έξι εργοστάσια στην περιφέρεια του Παρισιού. Το Συνδικάτο Μετάλλου έσπευσε να μπει επικεφαλής και να διεκδικήσει καθιέρωση των συλλογικών συμβάσεων. Το αποφασιστικό ρήγμα έρχεται στις 28 Μάη, στην αυτοκινητοβιομηχανία της Ρενό Μπιγιανκούρ, στο Παρίσι.
H Ρενό Μπιγιανκούρ ήταν η μεγαλύτερη αυτοκινητοβιομηχανία έξω από τις ΗΠΑ. Εκεί δούλευαν τριάντα χιλιάδες εργάτες -κατασκεύαζαν από αυτοκίνητα μέχρι τρακτέρ και κινητήρες αεροπλάνων. Η απεργία και η κατάληψη της Ρενό-Μπιγιανκούρ σήμανε ότι το απεργιακό κύμα πήρε γιγάντιες διαστάσεις. Περίπου 150 χιλιάδες μεταλλεργάτες κατέλαβαν τα εργοστάσια που δούλευαν στην περιφέρεια του Παρισιού.
Ήδη από την 1 Ιούνη το κίνημα είχε αρχίσει να απλώνεται στα μικρότερα εργοστάσια. Το μεσημέρι εκείνης της μέρας 66 εργοστάσια είχαν καταληφθεί. Στο σχόλασμα της βάρδιας ο αριθμός είχε φτάσει τα 150. Στις μέρες που ακολούθησαν οι απεργίες εξαπλώθηκαν στη χημική βιομηχανία, στην υφαντουργία, στις μεταφορές, στη βιομηχανία τροφίμων, στα τυπογραφεία, στη βιομηχανία κατασκευής επίπλων, στα διυλιστήρια. Από το Παρίσι εξαπλώθηκε στις άλλες πόλεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις τα αφεντικά έσπευδαν να υπογράψουν τοπικές συμφωνίες, όμως σε λίγες ώρες οι απεργίες ξανάρχιζαν. Στις 4 Ιούνη η απεργία είχε παραλύσει τη διανομή του τύπου, είχε κλείσει τα ξενοδοχεία, τα εστιατόρια, τα μεγάλα εμπορικά καταστήματα. Τα κοινά χαρακτηριστικά παντού ήταν η ενεργητική συμμετοχή των ασυνδικάλιστων εργατών και εργατριών στην απεργία και την κατάληψη και η μεγάλη συμπαράσταση από τα φτωχά μικροαστικά στρώματα. Η τάξη βάδιζε μπρος και έδινε ελπίδα.
Στις 4 Ιούνη ο Λεόν Μπλουμ ανέλαβε επίσημα τα καθήκοντά του. Εκείνη τη μέρα 500 χιλιάδες εργάτες και εργάτριες βρίσκονταν μέσα σε κατειλημμένα εργοστάσια. Η ατμόσφαιρα ήταν γιορτινή. Κόκκινες σημαίες κυμάτιζαν στις πύλες και τις τσιμινιέρες. Οι απεργοί οργάνωναν συναυλίες και χορούς, με όλη τη γειτονιά να συμμετέχει και να εξασφαλίζει την τροφοδοσία».11
O Μπλουμ κάλεσε τις ηγεσίες των εργοδοτικών και συνδικαλιστικών οργανώσεων σε διαπραγματεύσεις με τη μεσολάβησή του. Το προϊόν των διαπραγματεύσεων ήταν οι Συμφωνίες του Ματινιόν (η πρωθυπουργική κατοικία) της 7 Ιούνη. Ο γαλλικός ΣΕΒ συμφώνησε σε αυξήσεις 15% για τους χαμηλόμισθους και 7% για τους υπόλοιπους. Αποδέχτηκε τις συλλογικές διαπραγματεύσεις. Η κυβέρνηση δεσμεύτηκε ότι θα φέρει νόμους για την καθιέρωση της εβδομάδας των 40 ωρών χωρίς μείωση αποδοχών και για πληρωμένη καλοκαιρινή άδεια δυο βδομάδων. Οι απεργίες όχι μόνο συνεχίστηκαν αλλά ο αριθμός των απεργών έφτασε τα 2 εκατομμύρια στις 11 Ιούνη.
Εκείνη τη μέρα η κυβέρνηση άρχισε να καταθέτει στην βουλή τους νόμους που επικύρωναν την συμφωνία. Ταυτόχρονα, έκανε κινήσεις που έδειχναν ότι σκληραίνει την στάση της: η εφημερίδα των τροτσκιστών, που καλούσε σε συνέχιση των καταλήψεων και εργατική επανάσταση, κατασχέθηκε. Η τροτσκιστική οργάνωση ήταν μικροσκοπική, αλλά η κυβέρνηση χτυπούσε το σαμάρι για να ακούσει ο γάιδαρος. Ο υπουργός Εσωτερικών Σαλεγκρό λίγες μέρες μετά μίλησε έξω από τα δόντια: οι καταλήψεις δεν θα συνεχίσουν να γίνονται ανεκτές. Όμως, το φρένο δεν το έβαλαν οι απειλές. Το πάτησε, απότομα, το Κομμουνιστικό Κόμμα. Συνέχιση της γενικής απεργίας και των καταλήψεων έθετε, αντικειμενικά, επί τάπητος ζήτημα εξουσίας, όχι «μέσα» στα εργοστάσια, αλλά έξω. Κι η γραμμή του ΚΚ Γαλλίας ήταν ότι η εργατική τάξη δεν μπορεί και δεν πρέπει να διεκδικήσει την εξουσία.
Στις 12 Ιούνη η Ουμανιτέ δημοσίευσε την ομιλία του Μορίς Τορέζ, του γραμματέα του κόμματος που περιλάμβανε την περίφημη φράση: il faut savoir terminer une grève «πρέπει να ξέρουμε πώς να σταματάμε μια απεργία». Για άλλη μια φορά μια σταλινική ηγεσία έσπαγε τη δυναμική της κίνησης της εργατικής τάξης για να μην παραβιάσει το στάδιο της «δημοκρατικής συμμαχίας» που αντιπροσώπευε η κυβέρνηση του Λαϊκού Μετώπου. Κι όμως, αυτή η ίδια βουλή του 1936 ήταν αυτή που το 1940 παρέδωσε την κυβέρνηση στον Πεταίν που εγκαθίδρυσε το καθεστώς του Βισύ σε συνεργασία με τους Ναζί.
Πώς έγινε αυτή η επαίσχυντη ανατροπή; Το Λαϊκό Μέτωπο προδόθηκε από τους ίδιους τους συμμάχους του. Η πρώτη κυβέρνησή του είχε επικεφαλής τον Σοσιαλιστή Λεόν Μπλουμ και κράτησε ένα χρόνο. Όμως στη συνέχεια, κάτω από τις πιέσεις των εργοδοτών και της «χαμένης ανταγωνιστικότητας» της γαλλικής οικονομίας, προχώρησε σε υποτίμηση του φράγκου κατά 25% και ο πληθωρισμός ανέβηκε κατά 50% μέχρι τα τέλη του 1937.
Τον Ιούνη του 1937 πρωθυπουργός ανέλαβε ο Camille Chautemps, στέλεχος των Ριζοσπαστών, υπουργός του Μπλουμ στην προηγούμενη κυβέρνηση και παλιός πρωθυπουργός που με τη σειρά του παρέδωσε την πρωθυπουργία στον Εντουάρ Νταλαντιέ τον Απρίλη του 1938 με τις ψήφους όλων των συμμάχων του Λαϊκού Μετώπου. Ο Νταλαντιέ ήταν επίσης ιστορικό στέλεχος των Ριζοσπαστών, πρώην πρωθυπουργός και υπουργός Άμυνας όλα τα χρόνια από το 1936 μέχρι το 1940. Η δική του πρωθυπουργία άνοιξε τον πιο δεξιό κατήφορο και κατέληξε στη διάλυση του Λαϊκού Μετώπου το φθινόπωρο του 1938. Τον Νοέμβρη του 1938 έκανε υπουργό Οικονομικών τον Πολ Ρεϊμόντ, έναν δεξιό πολιτικό, ο οποίος κατάργησε το 40ωρο λέγοντας: ”Πιστεύετε ότι στη σημερινή Ευρώπη η Γαλλία μπορεί να διατηρήσει το βιοτικό της επίπεδο, να ξοδεύει 25.000 εκατομμύρια φράγκα για εξοπλισμούς και ταυτόχρονα να μην δουλεύει δυο μέρες τη βδομάδα;“12
Το Κομμουνιστικό Κόμμα αντέδρασε, τα συνδικάτα κήρυξαν απεργία αλλά οι εργατικές αντιστάσεις είχαν πλέον μειωθεί. Η απογοήτευση από τις συνεχείς υποχωρήσεις ήταν τεράστια. Την επόμενη χρονιά, μετά την υπογραφή του Συμφώνου Χίτλερ-Στάλιν, ο Νταλαντιέ έβγαλε το ΚΚ εκτός νόμου τον Σεπτέμβρη του 1939. Οι αστοί σύμμαχοι του Λαϊκού Μετώπου είχαν γυρίσει 180 μοίρες και κυνηγούσαν τους κομμουνιστές! Ήταν η επιβεβαίωση της περιβόητης ρήσης του Τρότσκι για τα διανύσματα στην πολιτική: οι (κοινωνικές και πολιτικές) δυνάμεις δεν αθροίζονται όταν οι κατευθύνσεις τους είναι διαφορετικές.13
Φασισμός στην Ισπανία
Τις ίδιες συνέπειες είχε η πολιτική του Λαϊκού Μετώπου και στην επανάσταση που ξεδιπλώθηκε το ίδιο διάστημα στην Ισπανία.
Στις 17 Ιούλη του 1936 ο στρατηγός Φράνκο, ξεκινώντας από το Μαρόκο, κομμάτι του Ισπανικού κράτους τότε, προχώρησε σε πραξικόπημα για την ανατροπή της κυβέρνησης του Λαϊκού Μετώπου. Λίγους μήνες πριν, τον Φλεβάρη, η Ισπανία απoκτούσε μια αριστερή κυβέρνηση. Μετά από πέντε χρόνια αγώνων που ξεκίνησαν με την ανατροπή της Μοναρχίας το 1931, η μαζική ριζοσπαστικοποίηση του κόσμου οδήγησε στην εκλογική νίκη του Λαϊκού Μετώπου. Η νίκη στις εκλογές, σήμανε μια τεράστια άνοδο της αυτοπεποίθησης του κινήματος. Τους μήνες που ακολούθησαν στις πόλεις ξέσπασαν μαζικές απεργίες και στην ύπαιθρο καταλήψεις μεγάλων αγροκτημάτων. Η νίκη του Λαϊκού Μετώπου έσπειρε ελπίδες και χιλιάδες εργάτες κι αγρότες διεκδίκησαν να γίνουν πράξη. Την ίδια στιγμή που ο Αθάνια, ένας από τους ηγέτες του Λαϊκού Μετώπου δήλωνε ότι “Δεν θέλουμε επικίνδυνες καινοτομίες. Θέλουμε ειρήνη και τάξη. Είμαστε μετριοπαθείς”, μαζικές διαδηλώσεις, χωρίς να περιμένουν το διάταγμα της αμνηστίας, άνοιγαν τις φυλακές για να απελευθερώσουν τους πολιτικούς κρατούμενους που κρατούνταν εκεί από το 1934. Στους πέντε μήνες που ακολούθησαν τις εκλογές έγιναν 113 γενικές και 228 περιφερειακές ή κλαδικές απεργίες. Κάθε πόλη με ένα κάποιο μέγεθος έζησε τουλάχιστον μια γενική απεργία. Στην ύπαιθρο εκατοντάδες χιλιάδες αγροτικές οικογένειες προχώρησαν σε καταλήψεις γης. Οι απεργίες των αγρεργατών έφταναν να κρατούν βδομάδες.
Η άρχουσα τάξη ήταν τρομοκρατημένη από τις εξελίξεις. Οι βιομήχανοι και οι γαιοκτήμονες δεν πίστευαν ότι η κυβέρνηση του Λαϊκού Μετώπου θα κατορθώσει να συγκρατήσει την αγωνιστική παλίρροια. Οι κυρίαρχες τάξεις έβλεπαν να διαλύεται κάτω από τη δύναμη της εξέγερσης των εργατών και των αγροτών κάθε τι που είχαν σταθερό: την ιερότητα της ατομικής ιδιοκτησίας, την εθνική ενότητα της Ισπανίας, την εκκλησία, την οικογένεια. Γι’ αυτό άρχισαν να στρέφονται για προστασία στο στρατό και στους φασίστες, ζητώντας τη βοήθειά τους. Οι μάχες ανάμεσα στη Φάλαγγα (το φασιστικό κόμμα της Ισπανίας) και τους αριστερούς κι αναρχικούς εργάτες άρχισαν να γίνονται καθημερινό φαινόμενο στους δρόμους. Τα αφεντικά έβλεπαν μόνο μια διέξοδο που θα τους έβγαζε από το αδιέξοδό τους: την ολοκληρωτική καταστροφή του ίδιου του εργατικού κινήματος.
Η ολιγωρία της δημοκρατικής κυβέρνησης να αντιμετωπίσει τους πραξικοπηματίες ήταν χαρακτηριστική. Μαθαίνοντας για το πραξικόπημα, σε πολλές περιοχές της χώρας οι εργάτες απαίτησαν να τους δοθούν όπλα για να αμυνθούν. Όμως, η κυβέρνηση απείλησε ότι οποιοσδήποτε μοίραζε όπλα στον κόσμο θα τουφεκιζόταν. Αυτή η αδράνεια έριξε γρήγορα μια σειρά πόλεις στα χέρια των φασιστών.
Η CNT και το POUM πρότειναν να ανακηρύξει η Δημοκρατία την ανεξαρτησία του Μαρόκου και να οργανώσει μια μαροκινή εξέγερση στα μετόπισθεν του Φράνκο. Όμως, η κυβέρνηση απόρριψε αυτή την πρόταση με το επιχείρημα ότι κάτι τέτοιο θα έφερνε αναταραχή και θα ανησυχούσε τις δυτικές κυβερνήσεις που είχαν αποικιακά συμφέροντα στην περιοχή –δηλαδή τη Βρετανία και τη Γαλλία.14
Η ολιγωρία της κυβέρνησης όμως, δεν σήμαινε ότι οι εργάτες κάθισαν με σταυρωμένα χέρια. Η περιγραφή του Μόροου είναι χαρακτηριστική:
“Στην ίδια τη Μαδρίτη η πολιτοφυλακή της Σοσιαλιστικής Νεολαίας μοίραζε το ισχνό απόθεμα όπλων της, έστηνε οδοφράγματα σε βασικούς δρόμους και γύρω από το στρατώνα Μοντάνια, οργάνωνε περιπόλους για έρευνες σπίτι με σπίτι με σκοπό την σύλληψη των αντιδραστικών και τα μεσάνυχτα είχε εξαπολύσει την πρώτη επίθεση στους στρατώνες. Στη Βαρκελώνη οι μαχητές της CNT και του POUM...το απόγευμα της 18ης Ιούλη κατέλαβαν μια σειρά κυβερνητικά οπλοστάσια. Όταν το πρωί της επόμενης μέρας η φρουρά εκδηλώθηκε υπέρ του πραξικοπήματος, οι ένοπλοι εργάτες την είχαν ήδη περικυκλώσει σε ένα σιδερένιο κλοιό και εξόπλιζαν τους ανυπόμονους εθελοντές που συνέρρεαν με οπλισμό που είχαν αποσπάσει από τους φασίστες και με οτιδήποτε μπορούσαν να ανακαλύψουν σε καταστήματα. Λίγο αργότερα, η πολιτοφυλακή έθεσε υπό τον έλεγχό της τα κανονικά οπλοστάσια. Οι ανθρακωρύχοι των Αστούριας σχημάτισαν μια φάλαγγα 6.000 ανδρών για να βαδίσουν στη Μαδρίτη πριν κοπάσει καλά-καλά η κυβερνητική κρίση. Στη Μάλαγα, ένα στρατηγικό λιμάνι απέναντι από το Μαρόκο, οι πολυμήχανοι εργάτες, άοπλοι, είχαν περικυκλώσει την αντιδραστική φρουρά με ένα πύρινο κλοιό, βάζοντας φωτιά σε κτίρια και σε οδοφράγματα. Ο κυβερνήτης της Μαδρίτης είχε αρνηθεί να δώσει όπλα στους εργάτες της Βαλένθια και τότε εκείνοι ετοιμάστηκαν να αντιμετωπίσουν το στρατό με οδοφράγματα, πέτρες και κουζινομάχαιρα, μέχρι που οι σύντροφοί τους μέσα στη φρουρά εκτέλεσαν τους αξιωματικούς τους και έδωσαν όπλα στους εργάτες. Συνοψίζοντας: το προλεταριάτο, χωρίς να ζητήσει την άδεια από την κυβέρνηση, είχε ξεκινήσει έναν πόλεμο μέχρι θανάτου ενάντια στους φασίστες».15
Μετά από τις δύο πρώτες ημέρες η Δημοκρατία διατηρούσε στον έλεγχό της το 60% της Ισπανικής επικράτειας συμπεριλαμβανομένων και των μεγάλων βιομηχανικών κέντρων. Σε αυτές τις περιοχές η εξέγερση ενάντια στους φασίστες, σήμανε ότι οι εργάτες απέκτησαν τον έλεγχο των δρόμων, κομματιών της οικονομίας και μερίδων του στρατού και της αστυνομίας. Παλεύοντας τον Φράνκο άλλαζαν την ίδια την οργάνωση της κοινωνίας.
Ο Άγγλος συγγραφέας Τζορτζ Όργουελ κατατάχτηκε εθελοντής σε μια εργατική πολιτοφυλακή του POUM. Περιγράφει την πρώτη του εντύπωση από την Βαρκελώνη στο βιβλίο του “Φόρος Τιμής στην Καταλονία”: “Ήταν η πρώτη φορά που βρέθηκα σε μια πόλη όπου τα ηνία κρατούσε η εργατική τάξη. Ουσιαστικά κάθε σημαντικό κτίριο οποιουδήποτε μεγέθους είχε καταληφθεί από τους εργάτες και ήταν ντυμένο στις κόκκινες σημαίες ή στις μαυροκόκκινες των αναρχικών… Σε κάθε τοίχο έβλεπες το σφυροδρέπανο και τα αρχικά των επαναστατικών κομμάτων… Κάθε μαγαζί και καφενείο είχε μια επιγραφή που δήλωνε ότι είχε κοινωνικοποιηθεί... ακόμα και οι λούστροι στο δρόμο είχαν κάνει την κολεκτιβοποίηση και τα κασελάκια τους ήταν μαυροκόκκινα. Οι σερβιτόροι και οι περαστικοί σε κοίταζαν στα μάτια και σου συμπεριφέρονταν σαν ίσος προς ίσο”.16
Το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ισπανίας (PCE) ακολούθησε πιστά την γραμμή “Πρώτα θα κερδίσουμε τον πόλεμο και μετά μπορούμε να μιλήσουμε για την κοινωνική αλλαγή”. Αυτό σήμαινε ότι το PCE και η επίσημη Δημοκρατική κυβέρνηση έκαναν τα πάντα για να διαλύσουν όλα τα έμβρυα επαναστατικής εξουσίας που είχαν χτίσει οι εργάτες και οι αγρότες μετά τον Ιούλη του 1936. Τα εργοστάσια έπρεπε να επιστρέψουν στους παλιούς ιδιοκτήτες. Οι τράπεζες παρέμειναν στα χέρια των τραπεζιτών. Στην ύπαιθρο έπρεπε να διαλυθούν οι συνεταιρισμοί κι οι κολεκτίβες. Και η πραγματική ανάγκη να υπάρξει κεντρικός συντονισμός στην πολεμική προσπάθεια απέναντι στον Φράνκο μεταφράστηκε στην επιβολή ενός «επαγγελματικού» στρατού με όλη την παλιά πειθαρχία στη θέση των πολιτοφυλακών. Ένα σύνθημα των σταλινικών εκείνη την εποχή έλεγε ότι “Πριν καταλάβουμε τη Σαραγόσα, πρέπει να πάρουμε τη Βαρκελώνη”. Η νίκη τους πάνω στους μαχητικούς εργάτες της Βαρκελώνης, ήταν πιο σημαντική από τη νίκη πάνω στους φασίστες στη Σαραγόσα!17
Το Μάη του 1937, οι προσπάθειες των σταλινικών να επιβάλλουν τον έλεγχό τους έφτασαν στο αποκορύφωμά τους στο κέντρο της επανάστασης, την Βαρκελώνη. Εκατοντάδες εργάτες συνελήφθησαν. Πολλοί δολοφονήθηκαν από την αστυνομία. Οι επαναστάτες του POUM ήταν ο πρώτος στόχος: ο ηγέτης του Αντρές Νιν δολοφονήθηκε κι εκατοντάδες μέλη του οδηγήθηκαν στις φυλακές. Στη συνέχεια ήρθε το βαθμιαίο ξήλωμα όλων των εργατικών κατακτήσεων. Η επανάσταση στην Ισπανία τσακίστηκε.
Η Ισπανική επανάσταση ενέπνευσε εκατομμύρια εργατών κι εργατριών σε όλο τον κόσμο. Μπορεί οι κυβερνήσεις να έπαιζαν τα παιχνίδια τους αλλά ταυτόχρονα η εργατική τάξη στη Γαλλία έκανε τη μεγαλύτερη γενική απεργία στην ιστορία και οι ΗΠΑ συγκλονιζόταν από ένα τεράστιο κύμα απεργιών και καταλήψεων. Ήταν η μεγαλύτερη από τη νέα πλημμυρίδα των εργατικών εκρήξεων μετά από αυτές που ακολούθησαν της Ρωσικής Επανάστασης την περασμένη δεκαετία. Η ήττα της δεν ήταν μονόδρομος. Η ήττα των εργατών στην Ισπανία όμως καθόρισε μια άλλη κατεύθυνση στις εξελίξεις που οδήγησε τελικά στο σφαγείο ενός νέου παγκόσμιου ιμπεριαλιστικού πολέμου.
Για άλλη μια φορά, η στρατηγική του Τρότσκι για τη Διαρκή Επανάσταση έδειχνε ότι υπήρχε εναλλακτική στον κατήφορο της στρατηγικής των σταδίων. Όμως, τότε πια ο Στάλιν είχε εδραιωθεί στην ηγεσία ενός κρατικοκαπιταλιστικού καθεστώτος στη Ρωσία και η απάντηση στην επιμονή του Τρότσκι στη Διαρκή Επανάσταση δεν ήταν η συνέχιση της εξορίας του, αλλά η εξόντωσή του. Ο Τρότσκι δολοφονήθηκε το 1940 και δεν πρόλαβε να δει τις επόμενες Βάρκιζες που πρόδωσαν τα κινήματα της Αντίστασης. Η κληρονομιά που μας άφησε είναι πολύτιμη για να μην αφήσουμε ποτέ ξανά να σπάσουν τη δυναμική της τάξης μας όταν ξεσηκώνεται.
Σημειώσεις
1. Leon Trotsky, 1905, πρώτη έκδοση στα αγγλικά, Allen Lane The Penguin Press, 1972, σελ.vi
2. βλέπε Τόνι Κλιφ, Τρότσκι τόμος 1, 1879-1917 Προς τον Οκτώβρη, Μαρξιστικό βιβλιοπωλείο 2009, σελ. 165
3. Chanie Rosenberg, Women and Perestroika, Bookmarks, σελ. 76-78. Βλέπε Μαρία Στύλλου, Η πάλη για την απελευθέρωση των Γυναικών , Μαρξιστικό βιβλιοπωλείο 4η έκδοση, σελ.107
4. Πάνος Γκαργκάνας, Η επικαιρότητα του εργατικού ελέγχου, Σοσιαλισμός από τα κάτω 170, Μάης Ιούνης 2025, https://socialismfrombelow.gr/article.php?id=1534&issue=170#gsc.tab=0
5. Karl Marx, Capital, volume one, Lawrence and Wishart, London 1967, p.8-9
6. Τόνι Κλιφ, όπου και πιο πάνω, σελ.160-1
7. Manifestes, theses et resolutions des quatre premiers congress mondiaux de l’ Internationale Communiste 1919-1923, Bibliotheque communiste, Librrairie du travail, Juin 1934, Reimpression Francois Maspero 1971, p.58
8. Τόνι Κλιφ, Τρότσκι, τόμος 3, 1923-1927 Η πάλη ενάντια στην ανερχόμενη σταλινική γραφειοκρατία, Μαρξιστικό βιβλιοπωλείο 2010, σελ.276
9. Νίκος Λούντος, Απρίλης 1927 η τραγωδία της Σανγκάης, Εργατική Αλληλεγγύη 1268, 5 Απρίλη 2017, https://ergatiki.gr/article.php?id=15684&issue=1268. Βλέπε επίσης, Πάνος Γκαργκάνας, Κίνα από μισοακοικία σε υπερδύναμη, Μαρξιστικό βιβλιοπωλείο 2022, σελ. 25
10. Leon Trotsky, My Life, Penguin books 1988, σελ.553
11. Πάνος Γκαργκάνας, Λέανδρος Μπόλαρης, Γαλλία: Ο καυτός Ιούνης του 1936, Εργατική Αλληλεγγύη 1226, 7 Ιούνη 2016, https://ergatiki.gr/article.php?id=13833&issue=1226
12. Alistair Horne, “To lose a battle – France 1940”, Penguin books, σελ. 135
13. Πάνος Γκαργκάνας, Η πολύτιμη κληρονομιά της ιστορικής εμπειρίας, Σοσιαλισμός από τα κάτω 141, Ιούλης-Αύγουστος 2020, https://socialismfrombelow.gr/article.php?id=1251&issue=141#gsc.tab=0
14. Στέλιος Μιχαηλίδης, Ισπανία 1936: Η επανάσταση ενάντια στο φασισμό, Εργατική Αλληλεγγύη 1231, 12 Ιούλη 2016, https://ergatiki.gr/article.php?id=14036&issue=1231
15. Φέλιξ Μόροου, Επανάσταση κι αντεπανάσταση στην Ισπανία,
16. Τζορτζ Όργουελ, Φόρος Τιμής στην Καταλονία
17. Αντι Ντέργκαν, Τόνι Κλιφ, Ισπανία 1936, Μαρξιστικό βιβλιοπωλείο